ทำไมลำต้นพืชถึงต้องมีรู

ปัณรสี สนิทวงศ์ ณ อยุธยา

หลายๆ คนคงทราบกันดีอยู่แล้วว่า  ทั้งมนุษย์และสัตว์ที่เราคุ้นเคยและใกล้ชิดในชีวิตประจำวัน เช่น แมวหรือสุนัขนั้นต่างก็มีจมูกเป็นอวัยวะที่ใช้ในการหายใจ ซึ่งพืชเองก็มีการหายใจเช่นกัน แต่กระบวนการหายใจของพืชหลายคนคงทราบว่าจะเกิดขึ้นที่ใบ

“คุณทราบหรือไม่ว่านอกจากใบพืชแล้วยังมีส่วนใดของพืชอีกบ้างที่สามารถหายใจได้?”

การหายใจของพืชเป็นกระบวนการที่ปลดปล่อยพลังงานออกมา เพื่อนำพลังงานที่ได้ไปใช้ในการเจริญเติบโตและกิจกรรมต่าง ๆ ของเซลล์ เช่น การสร้างกรดอะมิโน การสร้างเอนไซม์ต่างๆ เป็นต้น กระบวนการหายใจของพืชจะเกิดขึ้นได้ตลอดเวลาและเกิดขึ้นทุกๆ วัน ซึ่งจะต่างจากการสังเคราะห์ด้วยแสงที่จะเกิดขึ้นเฉพาะเวลาที่ได้รับแสงเท่า นั้น

หลายๆ คนส่วนใหญ่คงทราบแล้วว่า รู (pore) ที่พืชใช้ในการหายใจซึ่งพบที่บริเวณใบ เรียกว่า ปากใบ (stomata) นอกจากนี้รูของพืชที่ใช้หายใจยังสามารถพบได้ที่ส่วนอื่นๆ ด้วย เช่น ราก ดอก ผล และลำต้น โดยรูที่พบเหล่านั้นเรียกว่า เลนติเซล (lenticel) ซึ่งสามารถพบได้ในพืชหลายชนิดและบางชนิดสามารถสังเกตเห็นได้ด้วยตาเปล่า เช่น เหงือกปลาหมอ มะยม ชบา และชมพูพันธุ์ทิพย์ เป็นต้น

Picture Ref.: “เลนติเซล”

ก.เหงือกปลาหมอ

ข.มะยม

ค.ชบา

By   Banarasi S., Biology Dept., IPST

ถ้าพิจารณาจากภาพดังตัวอย่างข้างต้นคงสามารถตอบคำถามได้ว่า
“เลนติเซล คืออะไรและอยู่ที่บริเวณใด?” ซึ่งคงจะได้คำตอบที่หลากหลาย แต่จะขออธิบายว่า

เลนติเซล คือ รูที่สามารถพบได้บริเวณลำต้นหรือกิ่ง จะเห็นเป็นรอยแผลแตกเป็นทางยาวตามขวางหรือตามยาวของลำต้น มีขนาดตั้งแต่ไม่สามารถมองได้เห็นด้วยตาเปล่า จนถึงขนาด 1 เซนติเมตร หรือมากกว่านั้น พืชบางชนิดเมื่อมีอายุมากขึ้นขนาดของเลนติเซลก็จะมีขนาดใหญ่ขึ้นตามไปด้วย ซึ่งเลนติเซลอาจเกิดขึ้นเดี่ยวๆ หรือเกิดเป็นแถวเรียงกันก็ได้

Picture Ref.: “ลำต้น Ivy ตัดตามขวาง” และ “เลนติเซลของต้น Ivy”
from “Ivy lenticel”, Plant Anatomy Laboratory. James D. Mauseth, Integrative Biology, University of Texas

แล้วคงจะมีคำถามต่อว่า “เลนติเซล ทำหน้าที่อะไรแล้วมีประโยชน์ต่อพืชอย่างไร?” ลองตอบคำถามดูก่อนไหม ก่อนที่จะอ่านคำอธิบายต่อไป

เนื่องจากเนื้อเยื่อบริเวณเลนติเซลจะแตกต่างจากเนื้อเยื่ออื่นๆ โดยเซลล์จะเรียงตัวอยู่หลวมๆ มีช่องว่างระหว่างระหว่างเซลล์มากและเซลล์มีผนังบางไม่มีซูเบอริน จึงสามารถทำหน้าที่แลกเปลี่ยนแก๊สกับภายนอกได้อย่างสะดวกเพื่อนำไปใช้ใน กระบวนการหายใจของพืช แต่พืชบางชนิดอาจจะมีผนังหนาและเซลล์เรียงตัวกันแน่น เช่นสาลี่ แต่ก็ยังคงทำหน้าที่ได้เหมือนกับเลนติเซลในพืชชนิดอื่นๆ ความแตกต่างของเลนติเซลทั้งนี้ขึ้นอยู่กับชนิดของพืช ด้วย

“เลนติเซลเกิดขึ้นมาได้อย่างไร?”

เลนติเซลอาจจะเกิดขึ้นมาตั้งแต่การเจริญขั้นแรกของลำต้นหยุดการเจริญ หรืออาจจะเกิดขึ้นพร้อมกับการเจริญในช่วงปลายของการเจริญขั้นแรกก็ได้ โดยเซลล์พาเรงคิมา (parenchyma) ซึ่งเป็นเซลล์ที่มีผนังบางจะแบ่งตัวในแนวต่างๆ ทั้งในแนวตั้งและแนวนอน คลอโรฟิลล์ที่เกิดขึ้นในบริเวณนี้ก็จะหายไป เซลล์จะเรียงตัวกันอย่างหลวมๆ เมื่อฝนตกน้ำจึงซึมเข้าสู่เซลล์ได้ง่ายทำให้เซลล์ขยายตัวจนไปดันเซลล์ที่ อยู่ติดกับเซลล์ในชั้นคอร์เทกซ์ และดันเซลล์ที่อยู่ในชั้นเอพิเดอร์มิสให้แตกออก จนกลายเป็นรอยแตก ซึ่งก็คือเลนติเซลนั่นเอง

“ทำไมพืชถึงต้องมีเลนติเซลแล้วถ้าพืชไม่มีเลนติเซล จะมีชีวิตอยู่ได้ไหม?”

อย่างที่ทราบกันแล้วว่าหน้าที่ของเลนติเซลคือช่วยในการแลกเปลี่ยนแก๊ส ดังนั้นเนื้อไม้ของพืชที่ยังคงมีเซลล์ที่มีชีวิตอยู่ก็จะทำหน้าที่แลก เปลี่ยนแก๊สได้เนื่องจากมีเลนติเซล ส่วนเนื้อไม้ที่มีเซลล์ที่ไม่มีชีวิตก็จะไม่สร้างเลนติเซลและนั้นไม่ได้หมาย ความว่าพืชที่ไม่มีเลนติเซลจะต้องตาย เช่นในพวกไม้เลื้อยถึงแม้ว่าจะไม่มีเลนติเซลแต่ก็ยังคงดำรงชีวิตอยู่ได้ เนื่องจากมีปากใบซึ่งทำหน้าที่ในการหายใจ ส่วนพืชที่มีเลนติเซลเราสามารถพบได้ในพืชที่มีการเจริญขั้นสองหรือพืชที่ลำ ต้นขยายขนาดทางด้านข้างได้ เพราะการที่มีเลนติเซลจะช่วยเพิ่มพื้นที่ในการแลกเปลี่ยนแก๊สบริเวณลำต้นให้ มีมากขึ้น จากนี้ไปพวกเราลองสังเกตต้นไม้ที่อยู่ที่รอบๆ ตัวเราบ้างก็ได้ว่าต้นไม้อะไรบ้างที่มีเลนติเซล เพราะท่านอาจจะไม่เคยสังเกตต้นไม้เหล่านั้นมาก่อนเลยก็ได้

แล้วท่านเคยสังเกตผลแอปเปิลบ้างหรือไม่ว่า ผลแอปเปิลก็มีรูที่ใช้ในการหายใจเหมือนกับในลำต้นเช่นกัน แล้วท่านเคยเจอผลของพืชอะไรบ้างที่มีเลนติเซล ถ้าท่านเจอรูหายใจของพืชชนิดใดไม่ว่าจะเกิดที่ตำแหน่งใดก็ตาม ก็คงจะสามารถตอบคำถามที่เคยสงสัยได้อย่างแน่นอน แต่ต้องระวังนะว่าบริเวณลำต้นก็มีรูชนิดอื่นที่ไม่ใช่เลนติเซลเช่นกัน ซึ่งอาจจะเป็นรอยแผลที่เกิดจากการหลุดร่วงของใบ (leaf scar) ก็ได้ เนื่องจากรอยแผลที่เกิดขึ้นจะมีลักษณะคล้ายกับเลนติเซล ดังนั้นก่อนตัดสินใจว่าเป็นอะไรต้องพิจารณาให้ดีเสียก่อน

Picture Ref.: “เลนติเซลที่ผลแอปเปิล”
Banarasi S., Biology Dept., IPST

เอกสารอ้างอิง

เทียมใจ คมกฤส. 2539. กายวิภาคของพฤกษ์. ภาควิชาพฤกษศาสตร์ มหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์, กรุงเทพฯ.268 น.
Esau, K. 1964. Plant Anatomy. Toppan Printing Company, Ltd. Japan. 344-602 pp.

ว็บไซต์สำหรับการศึกษาเพิ่มเติม

http://www.esb.utexas.edu/mauseth/weblab/webchap17bark/17.3-1.htm
เป็นเว็บไซต์ที่มีรายละเอียดเกี่ยวกับภายวิภาคของเนื้อไม้ รวมทั้งอธิบายรายละเอียดเกี่ยวกับเลนติเซล แถมมีภาพประกอบให้ดูด้วย
http://www.microscopyu.com./galleries/confocal/index.html
ให้รายละเอียดของเลนติเซล
http://saburchill.com/chapters/chap0025.html
อธิบายว่าพืชหายใจได้อย่างไร
http://botany.ru.ac.za/virtual%20plant/glossary/lenticel.htm
ให้ความหมายของเลนติเซล
http://www.botgard.ucla.edu/html/botanytextbooks/generalbotany/barkfeatures/lenticels.html
อธิบายลักษณะของเลนติเซล และยกตัวอย่างประกอบ

ที่มา : http://biology.ipst.ac.th/index.php/article-year-2545/127-2009-12-22-03-01-35.html

เรื่องนี้ถูกเขียนใน plant และติดป้ายกำกับ คั่นหน้า ลิงก์ถาวร

ใส่ความเห็น

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / เปลี่ยนแปลง )

Connecting to %s